Ogólne wiadomości o Tatrach

OGÓLNE WIADOMOśCI O TATRACH

Tatry należą do gór młodych, powstałych w orogenezie alpejskiej. Zbudowane są ze skal krystalicznych i osadowych.
To jedyne w Europie środkowo-wschodniej góry o charakterze alpejskim. Stanowią one jedyne góry wysokie na linii łączącej Alpy z Kaukazem.
Ten potężny masyw górski, jakkolwiek niewielki co do zajmowanej powierzchni - zaledwie 785 km2 (dla porównania Alpy: 175 000 km2), jest jednak najwyższy i najbardziej osobliwy w całym łańcuchu karpackim. Od północy i południa łańcuch Tatr ograniczony jest przez dwie wielkie kotliny: Kotlinę Spisko-Liptowską po południowej stronie oraz Podhale (Kotlinę Orawsko-Nowotarską) po stronie północnej.
Długość Tatr w linii prostej wynosi 57 km, szerokość ok. 19 km, a długość głównej grani wynosi 75 km (nie wliczając w to poprzecznie ustawionej grani Tatr Bielskich).
Granica Tatr polskich od wschodu, zachodu i południa przebiega wzdłuż granicy państwowej ze Słowacją: od Żabiej Grani i Rysów na wschodzie po Wołowiec, Rakoń, Bobrowiec i Furkaskę na zachodzie. Od północy przebiega ona od Polany Molkówka południowym skrajem Siwej Polany i Polany Biały Potok do Kir. Następnie Drogą pod Reglami do Murowanicy, pod południowymi stokami Nosala, Małego i Wielkiego Kozieńca, południowym skrajem Toporowej Cyrhli do Brzezin. Stamtąd pod moreną Niżnego Toporowego Stawu, przez most na Suchej Wodzie, pod północnymi stokami Kobyły na Wawrzeczkową Cyrhlę i przez las Ciemne Smreczyny do wylotu Doliny Filipka. Dalej granica Tatr polskich wiedzie do Wierch Porońca i aż do Łysej Polany.

Tatry należą do dwóch zlewisk: Bałtyku i Morza Czarnego, przebiega przez nie europejski dział wód. Płynące dolinami liczne potoki charakteryzują się dużym spadkiem, sięgającym nawet 40%. Oprócz występujących w Tatrach cieków stałych i okresowych, zaobserwować można również tzw. "suche wody", w których potoki zanikają nawet na długich odcinkach. Wiąże się to ze zjawiskami krasowymi, do których należą także wywierzyska - źródła bijące z podziemnej żyły wodnej. Leżące w dolinach liczne stawy są pozostałością działalności lodowców. W okresie znacznych opadów tworzą się miejscami stawy okresowe, zanikające częściowo lub całkowicie w suchych porach.

Klimat Tatr to klimat górski strefy umiarkowanej z cechami klimatu wysokogórskiego. Charakterystyczną cechą klimatu tatrzańskiego jest piętrowy układ stref opadów i temperatury, znaczne zróżnicowanie na niewielkim obszarze oraz duże różnice rocznej temperatury. średnia roczna temperatura w Zakopanem (850m n.p.m.) wynosi 4,9°C, na Hali Gąsienicowej (1520m n.p.m.) 2,4°C, a na Kasprowym Wierchu (1987m n.p.m.) zaledwie -0,8°C. Podobnie zróżnicowana jest roczna suma opadów: w Zakopanem 1000mm, na Hali Gąsienicowej 1600mm, a na Kasprowym Wierchu 1800mm. W najwyższych partiach Tatr roczna suma opadów sięga 2500mm. Najbardziej deszczowymi miesiącami w Tatrach są czerwiec i lipiec, a we wrześniu i październiku możemy liczyć na najbardziej pogodną aurę.
Najcieplejszym miesiącem jest lipiec, a najzimniejszym luty. Latem w godzinach południowych często występuje zachmurzenie, a popołudnie niesie ze sobą przelotne opady. Pokrywa śnieżna w wyższych partiach gór utrzymuje się przez 7-8 miesięcy w roku. Często zachodzącym zjawiskiem w okresie zimowym jest inwersja temperatur (im wyżej, tym cieplej), z kolei w środku lata "zaskoczyć" nas mogą śnieżyce. Jednym z bardziej fotogenicznych zjawisk są morza mgieł: przy słonecznej pogodzie z wyżej położonych miejsc można wtedy podziwiać wynurzające się z zasnutych mgłą dolin szczyty. Najbardziej charakterystycznym zjawiskiem atmosferycznym jest w Tatrach wiatr halny. Jest to silny, porywisty wiatr typu fenowego, wiejący na Podhalu najczęściej wiosną i jesienią. Powstaje on na skutek specyficznego układu niżów i wyżów, kierującego ciepłe powietrze z południa na północ w kierunku Tatr. Powietrze to napotykając zaporę masywu tatrzańskiego wznosi się i ochładza o ok. 0,6°C na każde 100m. Zawarta w powietrzu woda skrapla się i tworzy charakterystyczny podłużny wał chmur nad górami, dobrze widoczny z Zakopanego. Następnie zimne powietrze opada gwałtownie po północnych zboczach Tatr i ogrzewa się. Wiatr halny zawsze wieje z południa na północ i zwykle przynosi zmianę pogody.

Mimo niewielkiego obszaru Tatr, występuje tu ponad 10 000 gatunków roślin i zwierząt. Około 1000 to gatunki na terenie Polski występujące tylko w Tatrach. Do rangi symboli urosły takie zwierzęta jak kozica czy świstak, a także niektóre rośliny, z wiosennym krokusem na czele.

Tatry dzielą się na 3 części:

  • - Tatry Zachodnie
  • - Tatry Wysokie
  • - Tatry Bielskie
  • (Józef Nyka w przewodniku "Tatry Polskie" zwraca jeszcze uwagę na masyw Siwego Wierchu (1806m n.p.m.) jako czwartą część)

TATRY ZACHODNIE rozciągają się na odcinku 42km (29km w linii prostej) od Przełęczy Huciańskiej (905m n.p.m.) na zachodzie aż po Przełęcz Liliowe (1952m n.p.m.) na wschodzie. Tatry Zachodnie stanowią blisko połowę powierzchni całych Tatr - 396km2. średnia ich wysokość wynosi ok. 1500m n.p.m. Najwyższym szczytem Tatr Zachodnich jest Bystra - 2248m n.p.m., która wznosi się na terenie Słowacji. Najwyższym polskim zachodniotatrzańskim szczytem jest Starorobociański Wierch - 2176m n.p.m. Zrąb Tatr Zachodnich zbudowany jest z granitoidów i skał metamorficznych, głównie gnejsów. W ogólnych zarysach mają rzeźbę łagodną, szczyty są kopulaste, choć i tu nie brak form ostrzejszych (Rohacze, Giewont). W Tatrach Zachodnich znajduje się większość tatrzańskich jaskiń.

TATRY WYSOKIE rozciągają się na odcinku 26km (ok. 16,5km w linii prostej) od Przełęczy Liliowe (1952m n.p.m.) na zachodzie do Przełęczy pod Kopą (1750m n.p.m.) na wschodzie. Powierzchnia Tatr Wysokich to 335km2. średnia ich wysokość wynosi ok. 1710m n.p.m. Najwyższym szczytem tatr Wysokich jest Gerlach - 2655m n.p.m., wznoszący się na terenie Słowacji. Najwyższym polskim szczytem Tatr Wysokich są Rysy, a dokładnie ich północno-zachodni wierzchołek o wysokości 2499,2m n.p.m. Tatry Wysokie, najwyższe i najsilniej przeobrażone przez lodowce, cechuje rzeźba typu alpejskiego - ze strzelistymi szczytami, wysokimi ścianami i płatami wiecznych śniegów w kotłach. W Tatrach Wysokich znajduje się większość tatrzańskich stawów.

TATRY BIELSKIE rozciągają się na północ od Przełęczy pod Kopą (1750m n.p.m.) do Przełęczy Zdziarskiej (1077m n.p.m.) na powierzchni 64km2 i leżą całkowicie na terenie Słowacji. średnia ich wysokość to ok. 1240m n.p.m. Długość głównego łańcucha Tatr Bielskich wynosi ok. 7km. Najwyższym szczytem Tatr Bielskich jest Hawrań - 2152m n.p.m.

 


 

ŻRÓDŁO:
  • "Wielka Encyklopedia Tatrzańska" Z. Radwańska-Paryska, W.H. Paryski, Wydawnictwo Górskie, Poronin 2004
  • "Geografia fizyczna Polski", PWN, Warszawa 1962
  • "Tatry Polskie" J. Nyka, Trawers, Latchorzew 2003
  • "Tatry", Parma Press, Warszawa 2003




 

Opracowanie: Dżagietka
Kasia

Joomla Templates and Joomla Extensions by ZooTemplate.Com