Stary cmentarz na Pęksowym Brzyzku

"Błogosławiona śmierć gdy się posiada
Czego się pragnie nad wszystko goręcej"
(K.Przerwa - Tetmajer)

 

Nikt z przebywających w Zakopanem turystów nie zaniedbuje odwiedzenia jednej z najsłynniejszych nekropolii polskich - Starego Cmentarza na Pęksowym Brzyzku. Malowniczo położony na początku "zakopiańskiej starówki" - ulicy Kościeliskiej, opodal Starego Kościoła parafialnego, o każdej porze roku przyciąga gości. Przychodzi się tutaj nieraz jak z wizytą do dobrych znajomych. Nie ma tutaj napuszonej, drętwej atmosfery odświętnego tragizmu, właściwej dla wielu renomowanych cmentarzy. Może dlatego, że wiele pochowanych tutaj osób żyje ciągle w naszych wspomnieniach, w anegdotach, w swoich dziełach literackich i plastycznych, w książkach, artykułach, filmach - cmentarz ten wcale nie jest smutny, nie czuje się na nim przytłaczającej myśli o śmierci ,o bezpowrotnym odejściu.

Stary Cmentarz założony został około 1850 roku na gruncie ofiarowanym parafii przez właściciela okolicznego terenu - Jana Pęksę, staraniem pierwszego zakopiańskiego proboszcza, Józefa Stolarczyka, niebawem po objęciu przezeń zarządu parafii. Nakłonienie zakopiańczyków do korzystania z cmentarza przy ul. Kościeliskiej nie było zresztą sprawą prostą: wielowiekowe przyzwyczajenie do grzebania zwłok w Chochołowie (wcześniej - w Czarnym Dunajcu) i Białym Dunajcu, gdzie były wcześniej założone parafie, było bardzo silne. Nadto pochówek w sąsiednich wioskach był... tańszy niż w nowo założonej, pozostającej na dorobku parafii zakopiańskiej.
Ksiądz Stolarczyk usilnie zabiegał o zmianę tego nastawienia, dbał o wygląd cmentarza, nawet sam - co skwapliwie odnotował w "Kronice parafii zakopiańskiej" - sadził piękne modrzewie, ocieniające bramę wejściową. Był także pomysłodawcą muru cmentarnego, wybudowanego na wzór widzianego przezeń jakiegoś cmentarza w Italii. Obecny wygląd muru cmentarnego pochodzi z lat pięćdziesiątych XX wieku, kiedy to w stulecie istnienia cmentarza ksiądz Tobolak przeprowadził jego renowację, wzbogacając go o kilkanaście płaskorzeźb, wykonanych w szkole plastycznej pod kierunkiem Antoniego Kenara.

Ma on tylko jedną aleję, po obu stronach której w kilku rzędach usytuowane są groby. Zwiedzanie rozpoczniemy od lewej strony.
Tuż przy wejściu okazały grobowiec kryje prochy Władysława Florkiewicza - lekarza i współtwórcy Muzeum Tatrzańskiego. W drugim rzędzie znajduje się grób pierwszego proboszcza - księdza Józefa Stolarczyka. Nieco dalej trzy grobowce rodzinne: badaczy tatrzańskiej przyrody Stanisława i Mariana Sokołowskich, grób Chramców, gdzie m.in. pochowany jest dr Andrzej Chramiec, słynny wójt Zakopanego i właściciel renomowanego zakładu leczniczego, oraz grobowiec rodziny Pawlikowskich, gdzie pochowani są m.in. mieszkańcy "Domu pod Jedlami" - Jan Gwalbert, Michał i Jan Gwalbert Henryk Pawlikowscy.
Opodal skromny grób dyrektora Muzeum Tatrzańskiego Juliusza Zborowskiego, a w głębi, pod płotem ozdobione pięknymi krzyżami mogiły współtwórców muzeum - Marii i Bronisława Dembowskich oraz Bronisławy Kondratowiczowej. W centralnej części cmentarza, ciągle po lewej stronie od wejścia, dostrzegamy płyty grobowców Władysława Orkana i Kazimierza Tetmajera. Ten ostatni pochodzi z 1986 roku, kiedy to prochy twórcy Legendy Tatr zostały ekshumowane z warszawskich Powązek i przeniesione do Zakopanego. Z tyłu, w drugim rzędzie - groby trzech "legendowych postaci zakopiańskich": Jana Krzeptowskiego-Sabały, dra Tytusa Chałubińskiego i Stanisława Witkiewicza. Kolejną grupę grobów tworzą mogiły wybitnych plastyków - Karola Stryjeńskiego, Antoniego Kenara i Antoniego Rząsy, a w drugim rzędzie - Władysława Hasiora. Rzeźby nagrobne przypominają o tym, że wszyscy trzej byli blisko związani z zakopiańską Szkołą Przemysłu Drzewnego i późniejszym Liceum Plastycznym. W drugim rzędzie grób literata i działacza lewicowego Józefa Kapeniaka, a niemal pod samym płotem - otoczony żelaznym ogrodzeniem kamień, oznaczający grób Dionizego Beka, redaktora jednego z najlepszych pism Zakopanego, "Przeglądu Zakopiańskiego".
Wśród coraz starszych i mniej reprezentacyjnych mogił dochodzimy do końca alei i, zawróciwszy, oglądamy groby i pomniki położone po drugiej stronie dróżki. Tuż przy niej skromny grób dra Kazimierza Dłuskiego - założyciela sanatorium przeciwgruźliczego w Kościelisku. W tym grobowcu przez 7 lat spoczywały prochy Jana Kasprowicza, zanim wielkiemu poecie wybudowano mauzoleum na Harendzie. Kilka kroków dalej, w drugim rzędzie, niepozorny nagrobek jednego z najsłynniejszych przewodników tatrzańskich Macieja Sieczki. W głębi wielki tatrzański głaz oznacza mogiłę przewodnika i kuriera tatrzańskiego Józefa Krzeptowskiego. W tej części cmentarza znajdują się także groby innych ludzi gór: przewodników Jędrzeja Wali i Stanisława Gąsienicy-Byrcyna oraz taternika i pisarza Jana Długosza.

W pierwszym rzędzie przy ścieżce zwraca uwagę rzeźba na grobie słynnego meteorologa Józefa Fedorowicza. Jej głównym elementem jest śmigło wiatraczka, obracające się w podmuchach wiatru, co nawiązuje do faktu, że Józef Fedorowicz był przez przyjaciół nazywany "Halnym Wiatrem". Opodal, w stronę wyjścia - grób literata i gawędziarza góralskiego Adama Pacha i Heleny Roj-Kozłowskiej, malarki na szkle i współtwórczyni scenariusza "Harnasiów" Karola Szymanowskiego. Niedaleko - mogiły poety Tomasza Gluzińskiego i kompozytorów Jana Pasierba-Orlanda i Wacława Geigera.
Jesteśmy znów w środku cmentarza, gdzie zatrzymujemy się przy grobie Kornela Makuszyńskiego, zawsze ozdobionym przez dzieci i młodzież kwiatami i zniczami, a dawniej - tarczami szkolnymi. Za nim, przy cmentarnym płocie - grób wybitnego botanika Mariana Raciborskiego, a obok ciekawy artystycznie nagrobek malarki i pisarki Wandy Gentil-Tippenhauer oraz symboliczna mogiła generała Mariusza Zaruskiego, twórcy i pierwszego naczelnika Tatrzańskiego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego. 11 listopada 1997 r. złożono tu urnę z prochami ze zbiorowej mogiły, w której w Chersoniu pochowano generała. Opodal spoczęli ratownicy TOPR, którzy zginęli w tragicznym wypadku śmigłowca "Sokół" nad Doliną Olczyską: Stanisław Mateja i Janusz Kubica.
Obok grobu Makuszyńskiego widzimy pomnik ofiar carskiego terroru z 1861 r., wzniesiony staraniem ks. Stolarczyka i właścicielki dóbr zakopiańskich Klementyny Homolacsowej, za którym wielki kamień ozdobiony płaskorzeźbami oznacza grób podhalańskiego pisarza Stanisława Nędzy-Kubińca.
Idąc dalej w stronę wyjścia, dochodzimy do mogiły malarza Tatr Stanisława Gałka, obok której znajduje się grób narciarki i kurierki tatrzańskiej Heleny Marusarzówny. W 1993 roku spoczął obok niej jej brat, również żołnierz podziemia i wielki polski narciarz - Stanisław Marusarz. Ich przyjaciel, narciarz i taternik Bronisław Czech, który zginął w Oświęcimiu, ma symboliczną mogiłę z tyłu, z pobliżu cmentarnego ogrodzenia.
Przy alei, już niedaleko bramy wyjściowej, wielki tatrzański głaz przykrywa grób speleologa i fotografa Stefana Zwolińskiego. Jego brat Tadeusz, kartograf i autor przewodników, pochowany jest w drugim rzędzie. Opodal grób Marii Witkiewiczowej, będący zarazem symboliczną mogiłą Stanisława Ignacego Witkiewicza. Prochy wielkiego dramaturga, malarza i filozofa rzekomo sprowadzono do Polski z ukraińskiej wsi Jeziory w 1988 r. Jak okazało się podczas ekshumacji w listopadzie 1994 r. - były to szczątki nieznanej młodej kobiety. W głębi, niemal przy płocie, niewielka mogiła fundatora cmentarza Jana Pęksy.





Odnośnik do planu Starego Cmentarza
  • 1.Chałubiński Tytus - lekarz-(1829 - 1889)
  • 2.Chramiec Andrzej - lekarz-(1859 - 1939)
  • 3.Czech Bronisław - narciarz-(1908-1944)
  • 4.Dembowska Maria - kolekcjonerka Szt.Lud.-1856-1922)
  • 5.Dembowski Bronisław - filolog,etnograf-(1847-1893)
  • 6.Długosz Jan - taternik,literat-(1929-1962)
  • 7.Fedorowicz Józef - meteorolog-(1893-1963)
  • 8.Gałek Stanisław - malarz-(1876-1961)
  • 9.Gąsienica Byrcyn Stanisław - przewodnik tatrzański- ( 1887-1967)
  • 10.Gluziński Tomasz - poeta-(1924-1986)
  • 11.Gut-Stapińska Aniela - pisarka ludowa(1898-1954)
  • 12.Kenar Antonii - rzeźbiarz(1906-1959)
  • 13.Krzeptowski Józef - przewodnik tatrz.(1904-1971)
  • 14.Krzyż upamiętniający ofiary carskiego terroru z 1861 r.
  • 15.Makuszyński Kornel - pisarz(1884-1953)
  • 16.Malicki Tadeusz - literat,malarz(1892-1943)
  • 17.Marusarzówna Helena - narciarka(1918-1941)
  • 18.Nędza Kubiniec Stanisław - pisarz(1897-1976)
  • 19.Orkan Władysław - pisarz(1875-1930)
  • 20.Pach Adam - pisarz ludowy(1907-1980)
  • 21.Pawlikowski Jan Gwalbert - taternik,historyk literatury(1860-1939)
  • Pawlikowski Henryk(syn Jana)-literat(1891-1962)
  • Pawlikowski Michał(syn Jana)-literat(1887-1970)
  • 22.Pęksa Jan - fundator cmentarza(1822-1878)
  • 23.Rząsa Antoni - rzeźbiarz(1919-1989)
  • 24.sabała Krzeptowski Jan - gawędziarz lud./muzyk(1809-1894)
  • 25.Sieczka Maciej - przewodnik tatrz.(1824-1897)
  • 26.Sokołowski Stanisław - leśnik(1865-1942)
  • Sokołowski Marian(syn)-botanik-(1894-1939)
  • Sokołowski Stanisław(syn)-geolog(1901-1990)
  • 27.Stolarczyk Józef - pierwszy proboszcz zakopiański(1816-1893)
  • 28.Stryjeński Karol - architekt(1887-1932)
  • 29.Wala Jędrzej - przewodnik tatrz.(1829-1896)
  • 30.Witkiewicz Stanisław - malarz,twórca stylu zakopiańskeigo(1851-1915)
  • 31.Witkiewicz Stanisław Ignacy - pisarz,malarz,filozof.Grób symboliczny.(1885-1939)
  • 32.Witkiewiczowa Maria - matka Witkacego,nauczycielka muzyki.Tamże grób symboliczny Witkacego((1853-1931)
  • 33.Zaruski Mariusz - malarz,pisarz,taternik,narciarz(1867-1941).Grób symboliczny.
  • 34.Zborowski Juliusz - etnograf,dyrektor Muzeum Tatrzańskiego(1888-1965)
  • 35.Zwoliński Stefan - speleolog,fotografik(1900-1982)
  • 36.Zwoliński Tadeusz - speleolog,autor przewodników(1893-1982)

Opracowanie: bubamara

Joomla Templates and Joomla Extensions by ZooTemplate.Com